Edificios accesibles: un dereito de todas as persoas e unha solución posible en case calquera edificio

Que unha persoa poida entrar no seu propio portal, acceder a un centro de saúde ou chegar ata o salón de plenos do seu concello non debería depender de se hai dous chanzos de máis. A accesibilidade non é un capricho técnico nin un luxo normativo: é a condición mínima para que todas as persoas, independentemente da súa mobilidade, poidan acceder aos edificios en igualdade de condicións. Onde hai unha barreira física, hai discriminación.

Por iso, antes de falar de normativa, convén falar disto: adaptar un edificio non é só "cumprir a lei". É facer que ese edificio sexa de verdade para todos.

Que di a normativa

O Real Decreto Lexislativo 1/2013, texto refundido da Lei xeral de dereitos das persoas con discapacidade, recoñece o dereito á accesibilidade universal e establece o marco de igualdade de oportunidades e non discriminación. En edificación, ese marco concrétase no Código Técnico da Edificación e na normativa autonómica.

Para os edificios e espazos xa existentes, a lei non esixe refacelos coma se fosen de nova construción, senón realizar os axustes razoables: as adaptacións necesarias e adecuadas que non supoñan unha carga desproporcionada. O prazo para facelo venceu o 4 de decembro de 2017, de modo que hoxe é unha obriga plenamente esixible.

En Galicia, a Lei 10/2014, de accesibilidade, desenvolve este marco en urbanismo, edificación, transporte e comunicación. Para os edificios de uso público, esixe que se proxecten, constrúan, reformen e manteñan de forma que garantan a súa accesibilidade.

Tamén afecta ás comunidades de veciños

O artigo 10.1.b da Lei de propiedade horizontal obriga a comunidade a realizar, sen necesidade de acordo previo da xunta, as obras necesarias para garantir os axustes razoables en materia de accesibilidade e, en todo caso, as que solicite un propietario en cuxa vivenda ou local vivan, traballen ou presten servizos voluntarios persoas con discapacidade ou maiores de setenta anos: unha rampla, un ascensor ou outros dispositivos que lles aseguren un uso adecuado dos elementos comúns.

A obriga ten un límite económico: que o importe repercutido anualmente, descontadas as subvencións ou axudas públicas, non supere doce mensualidades ordinarias de gastos comúns. E ese límite ten, á súa vez, dous matices importantes: a obra segue sendo obrigatoria se quen a solicita asume o custo que excede desas mensualidades, e tamén o é cando as axudas públicas ás que pode acceder a comunidade alcanzan o 75 % do seu importe.

Se se supera o límite e non se dá ningún deses supostos, a obra deixa de ser automática, pero non imposible: a xunta pode aprobala por maioría de propietarios que representen a maioría de cotas (artigo 17.2), e o acordo obriga a todos a pagar, aínda que se supere o límite anual. Repartir o pagamento en varios exercicios para non superar ese límite é unha vía que admite parte da doutrina, pero convén estudala en cada caso.

E aos concellos

Ás administracións locais, a Lei 10/2014 pídelles algo máis que cumprir caso por caso. Para as vías, parques e demais espazos de uso público existentes, o seu artigo 5.4 establece unha adaptación gradual segundo unha orde de prioridades, mediante plans estratéxicos municipais de accesibilidade, e obriga a que os orzamentos inclúan cada ano consignacións específicas para financiala, dentro das dispoñibilidades orzamentarias.

Os edificios municipais, pola súa banda, están suxeitos ao mesmo deber de axustes razoables ca calquera edificio existente, co prazo de 2017 xa vencido. Saber que edificios teñen barreiras, cales son prioritarios e canto custa resolvelas é a forma sensata de cumprir ambas as obrigas.

A boa noticia: na gran maioría dos casos hai solución

A normativa de accesibilidade é hoxe moito máis flexible do que se adoita pensar. Para os edificios existentes non impón unha única solución e prevé expresamente alternativas cando a convencional non é viable. O Código Técnico admite criterios de flexibilidade nas intervencións sobre edificios existentes. Nas reformas de edificios de uso público nas que cumprir a norma esixiría medios desproporcionados, a Lei 10/2014 permite solucións alternativas con ditame favorable da Comisión Técnica de Accesibilidade. E nos bens protexidos admite as solucións que ofrezan as mellores condicións de accesibilidade posibles sen vulnerar o seu réxime de protección.

Un edificio catalogado, un portal estreito, un desnivel complicado: na gran maioría dos casos existe unha vía técnica para resolvelo, aínda que non sexa a solución "de manual". O reto raramente é normativo. É, case sempre, de proxecto: atopar a solución adecuada a ese edificio concreto.

Que facer no teu caso

Se formas parte dunha comunidade de veciños e precisas unha obra de accesibilidade, convén comezar por un informe técnico que valore o custo, as alternativas e se a obra entra nos supostos obrigatorios do artigo 10.1.b. Se es responsable dun concello, o primeiro é contar cun diagnóstico real da accesibilidade dos edificios e espazos municipais, para planificar e orzamentar con criterio.

En ambos os casos, o punto de partida é o mesmo: un técnico que estude o edificio concreto e busque a solución de accesibilidade que encaixa nel, non ao revés.

Preguntas frecuentes

É obrigatorio adaptar un edificio antigo á normativa de accesibilidade?

Si, na medida dos axustes razoables: as adaptacións necesarias e adecuadas que non supoñan unha carga desproporcionada. Non se esixe refacelo coma se fose un edificio de nova construción.

Pode a miña comunidade de veciños negarse a facer unha rampla ou un ascensor?

Non, se a solicita un propietario en cuxa vivenda ou local viva ou traballe unha persoa con discapacidade ou maior de 70 anos e o custo repercutido anualmente, descontadas as axudas, non supera doce mensualidades de gastos comúns, ou se as axudas cobren o 75 % do importe. Por riba dese límite, a xunta pode aprobala por maioría.

Que pasa se o edificio está protexido polo seu valor patrimonial?

A normativa admite solucións alternativas que ofrezan as mellores condicións de accesibilidade posibles sen vulnerar o seu réxime de protección.

Están os concellos obrigados a facer accesibles os seus edificios e espazos públicos?

Si. Os seus edificios están suxeitos ao deber de axustes razoables, e para vías, parques e espazos públicos a Lei 10/2014 esixe unha adaptación gradual e planificada, con consignacións anuais no orzamento, dentro das súas dispoñibilidades.