Unha casa non se pode xirar: por que a orientación e o deseño o deciden todo

Cos anos, dunha casa pódese cambiar case todo: as fiestras, o illamento, a calefacción, os acabados. O que non se pode cambiar é cara a onde mira. A posición na parcela, a orientación das estancias principais e a forma en que a casa se relaciona co sol decídense unha vez, no proxecto. Se se acertan, a casa traballa a favor de quen a habita durante toda a súa vida útil. Se non, págase cada inverno.

O clima galego non perdoa os erros

Galicia ten invernos suaves pero longos e húmidos, choiva frecuente que chega con vento do Atlántico e moitas horas de ceo cuberto. O Código Técnico da Edificación sitúa a maior parte da costa na zona climática C1; no interior a severidade aumenta coa altitude, ata as zonas D e E das zonas altas, e en vales como o do Miño ourensán os veráns son moito máis calorosos. En case todo o territorio, a demanda principal dunha vivenda é a calefacción, e no verán o risco non é o frío, senón o sobrequecemento de grandes acristalamentos mal protexidos.

A arquitectura tradicional sabíao. As galerías acristaladas da Mariña da Coruña captaban calor no inverno, protexían a fachada da choiva e permitían ventilar e refrescar no verán. Non era unha cuestión estética: era a forma de habitar ben con este clima.

Que achega cada orientación

O sur é a orientación máis agradecida. No inverno o sol vai baixo e entra ata o fondo das estancias; no verán vai alto, e abonda un voadizo ou un beiril ben dimensionado para que non entre. Se ese sol de inverno cae sobre chans ou muros con masa, almacénase durante o día e devólvese ao anoitecer. O leste recibe o sol da mañá, suave e agradable para cociñas e dormitorios.

O oeste é a orientación máis delicada. O sol da tarde no verán chega baixo, é difícil de frear cun beiril e quenta precisamente cando a casa xa acumulou a calor do día. E en Galicia é, ademais, a fachada máis castigada pola choiva batente que traen os temporais do oeste e do suroeste: a que máis esixe en impermeabilización e na protección dos seus ocos. O norte apenas recibe sol directo no inverno: ofrece unha luz estable, útil para espazos de servizo, almacenaxe ou traballo, pero condena á sombra un salón ou un dormitorio.

Na práctica, a orientación non é só unha cuestión de puntos cardinais. Hai que contar coas sombras dos edificios e árbores veciñas, coa pendente do terreo, cos ventos dominantes e coas vistas, que a miúdo están xusto na orientación menos favorable. Resolver ese conflito é, precisamente, traballo de proxecto.

Que pasa cando unha casa está mal pensada

A primeira consecuencia é o frío. Un salón orientado ao norte, sen un só raio de sol no inverno, precisa máis calefacción para acadar a mesma sensación de confort, porque as súas paredes e chans están máis fríos. A Organización Mundial da Saúde recomenda que a temperatura interior na estación fría sexa de polo menos 18 °C —máis alta para persoas maiores, nenos ou enfermos crónicos— e advirte de que as vivendas frías se asocian a problemas respiratorios e cardiovasculares e contribúen ao exceso de mortalidade invernal.

A segunda é a humidade. Paredes frías, un clima húmido e unha ventilación insuficiente son a combinación perfecta para as condensacións e o mofo. A OMS sinala que quen vive en edificios húmidos ou con mofo ten un maior risco de síntomas e infeccións respiratorias e de agravamento da asma, e recomenda evitar a humidade persistente mediante unha envolvente ben deseñada e construída e un bo control da temperatura e da ventilación. É dicir, mediante o proxecto. A ventilación é a outra metade da solución: o aire interior debe renovarse de forma continua para evacuar a humidade que se xera dentro da casa, e hoxe os sistemas de ventilación mecánica con recuperación de calor permiten facelo sen perder a calor da calefacción.

A terceira é a calor no verán: grandes ventás a poñente sen protección converten algunhas estancias en inhabitables as tardes de xullo. A cuarta é a falta de luz natural, que obriga a acender luces ao mediodía e non é un asunto menor: os especialistas en sono lembran que a luz intensa durante o día axuda a sincronizar o ritmo circadiano e a durmir mellor pola noite.

E hai consecuencias menos visibles, pero igual de reais. Unha distribución mal resolta deixa corredores longos que non serven para nada, estancias que nunca se usan, dormitorios cara á fachada máis ruidosa ou espazos que non se poden ventilar de lado a lado. Ademais, todo isto ten reflexo no valor do inmoble: segundo un estudo do IESE e Tinsa sobre máis de 240.000 vivendas, cada letra de mellora na cualificación enerxética aumenta o valor dunha vivenda un 1,3 % de media, e no norte peninsular (Asturias e Cantabria), máis dun 4 %.

O que non se arranxa despois

O illamento, as fiestras ou a instalación de calefacción poden mellorarse co tempo. A orientación, a posición na parcela, a profundidade da planta e a relación entre as estancias e o sol, non, ou só a custo dunha obra próxima a refacer a casa. Illar ben é imprescindible, pero unha casa moi ben illada e mal orientada segue renunciando, cada día do inverno, á enerxía gratuíta do sol.

Como se fai ben

Antes de debuxar unha soa liña hai que estudar a parcela: como se move o sol ao longo do ano e que sombras proxecta a contorna, de onde veñen o vento e a choiva, a pendente, as vistas e o que permite a normativa en recuamentos, aliñacións e ocupación. A partir de aí, as decisións adoitan seguir unha lóxica sinxela: estancias de día cara ao sur ou ao sueste, espazos de servizo cara ao norte, proteccións solares ao sur e ao oeste, unha forma compacta, ventilación cruzada e, cando encaixa, espazos intermedios como galerías ou alpendres que amortecen o clima. O Código Técnico fixa uns mínimos; un bo proxecto comeza onde eses mínimos rematan.

Se estás a pensar en construír, a orientación é unha das primeiras decisións que convén tomar cun técnico, xunto con todo o que explicamos no noso artigo sobre como construír unha casa desde cero. En CONCRETO estudámola desde o primeiro encaixe do proxecto de vivenda.

Preguntas frecuentes

Cal é a mellor orientación para unha casa?

Por regra xeral, as estancias de día cara ao sur, entre o sueste e o suroeste, con protección solar para o verán, e os espazos de servizo cara ao norte. Pero a resposta final depende da parcela: sombras, pendente, vistas e normativa.

Unha casa orientada ao norte ten máis humidade?

Non necesariamente, pero os seus paramentos reciben menos sol e están máis fríos, o que favorece as condensacións se o illamento e a ventilación non están ben resoltos.

Pódese corrixir unha mala orientación nunha reforma?

Pódese mellorar con illamento, fiestras, proteccións solares ou unha nova distribución das estancias, pero a casa non se pode xirar: algunhas decisións só se toman ben unha vez.

Inflúe a orientación no certificado enerxético e no valor da casa?

A captación solar é un dos factores que interveñen na cualificación enerxética. Segundo un estudo do IESE e Tinsa, cada letra de mellora aumenta o valor dunha vivenda un 1,3 % de media.